کمتر فیلمی در تاریخ سینمای ایران را می‌توان پیدا کرد که مثل «هامون» ساخته داریوش مهرجویی، تا این اندازه از پرده سینما فراتر رفته باشد. فیلمی که از زمان نمایش در سال ۱۳۶۸، برداشت‌های متفاوتی برانگیخت و مخاطبانش را به دو گروه علاقه‌مند و منتقد تقسیم کرد. برای عده‌ای، حمید هامون تصویری از روشنفکر سرگشته ایرانی بود؛ برای بعضی دیگر، مردی گرفتار در توهمات و تناقضات شخصی که نمی‌توانست با واقعیت زندگی کنار بیاید. بااین‌حال، چه دوستش داشته باشیم و چه رفتارهایش را نقد کنیم، دشوار است انکار کنیم که هامون به یکی از ماندگارترین شخصیت‌های سینمای ایران تبدیل شده است.

شاید هیچ‌چیز به‌اندازه ساخت مستند «هامون‌بازان» به کارگردانی مانی حقیقی در سال ۱۳۸۶، جایگاه متفاوت این فیلم را نشان ندهد. مستندی درباره کسانی که هرکدام به دلیلی با هامون ارتباط برقرار کرده بودند؛ آدم‌هایی که دیالوگ‌هایش را از حفظ بودند، جهان ذهنی‌اش را می‌فهمیدند یا حتی بخشی از زندگی خودشان را در او پیدا می‌کردند. «هامون» در این سال‌ها از زوایای مختلفی خوانده و تفسیر شده؛ از بحران روشنفکری و سرگشتگی معنوی گرفته تا شکست عاطفی و تناقضات جامعه ایرانی. اما شاید جالب‌ترین پرسش درباره این فیلم هنوز بی‌پاسخ مانده باشد: چطور شخصیتی با این‌همه آشفتگی و تناقض توانسته طیف چنین گسترده‌ای از مخاطبان را با خودش همراه کند؟

یک نفر به اندازه یک جامعه

حمید هامون را می‌توان مجموعه‌ای از بحران‌ها و تناقضاتی دانست که شاید جمع شدن همه آن‌ها در یک آدم واقعی چندان محتمل نباشد. او هم‌زمان روشنفکری است که درگیر پرسش‌های فلسفی و ادبی است، مردی مذهبی که با مسئله ایمان و تردید دست‌وپنجه نرم می‌کند، علاقه‌مندی شیفته عرفان که از زندگی مادی و روزمره رضایت ندارد و همسری که در ساده‌ترین شکل ارتباط با نزدیک‌ترین آدم زندگی‌اش هم شکست خورده است. از یک طرف به دنبال معنایی عمیق برای زندگی می‌گردد و از طرف دیگر، درگیر مسائل پیش‌پاافتاده‌ای است که از حل کردنشان هم ناتوان به نظر می‌رسد. گاهی چنان در دنیای ذهنی خودش غرق می‌شود که فاصله‌اش با واقعیت را فراموش می‌کند و گاهی در برابر کوچک‌ترین اتفاقات روزمره واکنش‌هایی نشان می‌دهد که از کنترلش خارج‌اند.

شاید اگر قرار بود چنین شخصیتی را با معیارهای یک درام واقع‌گرا بررسی کنیم، این حجم از ویژگی‌ها و بحران‌ها کمی اغراق‌آمیز به نظر می‌رسید. انگار مهرجویی تمام دغدغه‌هایی را که در جامعه آن روز ایران وجود داشت، در وجود یک نفر جمع کرده است. هامون فقط نماینده روشنفکران سرخورده نیست؛ او می‌تواند برای یک فرد مذهبی هم آشنا باشد که درگیر تردیدهای ایمانی است، یا برای کسی که میان سنت و تجدد گرفتار شده و نمی‌داند به کدام جهان تعلق دارد. حتی مخاطبی که هیچ‌کدام از این دغدغه‌ها را تجربه نکرده، ممکن است در شکست عاطفی، خشم، بی‌قراری یا ناتوانی هامون در کنار آمدن با شرایط زندگی، چیزی آشنا پیدا کند.

در واقع، شاید دلیل همراهی طیف‌های متفاوت مخاطبان با این فیلم، نه واقع‌گرایی شخصیت اصلی، بلکه همین چندپارگی او باشد. هرکس می‌تواند از زاویه خودش به هامون نگاه کند و بخشی از او را بپذیرد؛ بی‌آنکه لزوماً با تمام رفتارها و باورهایش موافق باشد. هامون برای هرکسی معنای متفاوتی پیدا می‌کند و همین امکان برداشت‌های گوناگون، او را از یک شخصیت محدود به یک گروه اجتماعی مشخص فراتر می‌برد.

از این منظر، حمید هامون را می‌توان تصویری فشرده از جامعه‌ای دانست که در آن، جهان‌های فکری متفاوت، باورهای متناقض و خواسته‌های گاه ناسازگار در کنار هم زندگی می‌کنند. شاید هامون به‌تنهایی شخصیت چندان باورپذیری نباشد، اما به‌عنوان مجموعه‌ای از تناقضات یک جامعه، به طرز عجیبی آشناست. او بیشتر از آنکه شبیه یک آدم مشخص باشد، شبیه جامعه‌ای است که در آن زندگی می‌کند؛ جامعه‌ای که خودش هم هنوز نمی‌داند دقیقاً چه می‌خواهد و به کجا می‌رود.

عشق، ایمان و سرگشتگی

اگر قرار باشد برای آشفتگی‌های حمید هامون یک نقطه مشترک پیدا کنیم، احتمالاً باید سراغ ناتوانی او در کنار آمدن با واقعیت برویم. این مسئله بیش از هر جای دیگری در رابطه‌اش با مهشید خودش را نشان می‌دهد. هامون عاشق مهشید است، اما به نظر می‌رسد بیش از آنکه بتواند او را به‌عنوان انسانی مستقل با خواسته‌ها و انتخاب‌های خودش بپذیرد، به تصویری که از او در ذهن ساخته وابسته است. مهشید برای هامون فقط همسر نیست؛ بخشی از جهان آرمانی اوست که حالا در حال فروپاشی است. برای همین، تصمیم مهشید به جدایی صرفاً پایان یک رابطه عاطفی نیست؛ انگار یکی دیگر از ستون‌های جهان ذهنی هامون هم در حال فروریختن است.

در مقابل، مهشید نماینده نوع دیگری از زندگی است؛ زنی که به هنر، زیبایی، استقلال و تجربه جهان بیرون علاقه دارد و نمی‌خواهد تمام زندگی‌اش در مدار بحران‌های فکری و عاطفی همسرش بچرخد. اختلاف این دو فقط اختلاف سلیقه یا تفاوت در سبک زندگی نیست؛ آن‌ها اساساً زبان مشترکی برای فهمیدن یکدیگر ندارند. هامون از عشق انتظار نوعی پیوند مطلق و نجات‌بخش دارد، درحالی‌که مهشید به دنبال زندگی‌ای است که در آن بتواند هویت و خواسته‌های مستقل خودش را حفظ کند. شاید یکی از تلخ‌ترین جنبه‌های فیلم همین باشد که هامون حتی در تلاش برای حفظ عشقش هم نمی‌تواند از دنیای خودش بیرون بیاید و دیگری را آن‌طور که هست ببیند.

این سرگشتگی در رابطه هامون با ایمان و فلسفه هم ادامه پیدا می‌کند. او درگیر پژوهش درباره کی‌یرکگور و کتاب «ترس و لرز» است؛ اثری که با بازخوانی داستان ابراهیم و اسماعیل، به مسئله ایمان، قربانی کردن و نسبت انسان با امر الهی می‌پردازد. انتخاب این موضوع اتفاقی نیست. هامون هم مثل ابراهیم درگیر پرسشی است که پاسخی ساده و عقلانی برای آن پیدا نمی‌کند: وقتی پای ایمان و حقیقت به میان می‌آید، مرز میان باور، تردید و تسلیم کجاست؟ با این تفاوت که هامون بیشتر از آنکه به آرامش یا یقین برسد، در پرسش‌های خودش گرفتار می‌شود.

ارجاعات عرفانی و مذهبی فیلم نیز به همین آشفتگی دامن می‌زنند. هامون مدام به دنبال معنایی فراتر از زندگی روزمره است، اما خودش در ساده‌ترین مناسبات انسانی و عاطفی هم به بن‌بست می‌رسد. از یک طرف به دنبال رستگاری و حقیقتی متعالی است و از طرف دیگر نمی‌تواند خشم، حسادت، ترس از دست دادن و وابستگی‌هایش را مدیریت کند. همین فاصله میان آرمان‌های بزرگ و ناتوانی‌های کوچک انسانی، یکی از مهم‌ترین تناقضات شخصیت اوست.

شاید به همین دلیل است که «هامون» را نمی‌توان صرفاً فیلمی درباره یک ازدواج شکست‌خورده یا بحران یک روشنفکر دانست. مهرجویی عشق، ایمان و جست‌وجوی معنا را در زندگی شخصیتی به هم گره می‌زند که هیچ‌کدام از آن‌ها را به‌درستی به دست نمی‌آورد. هامون نه می‌تواند عشقش را حفظ کند، نه به یقین ایمانی برسد و نه از سرگشتگی ذهنی خودش رها شود. او مدام در جست‌وجوی چیزی است که تصور می‌کند قرار است نجاتش دهد، اما شاید مسئله اصلی‌اش این باشد که هنوز نمی‌داند دقیقاً از چه چیزی می‌خواهد نجات پیدا کند.

جان بخشیدن به یک شخصیت ناممکن

شاید اگر حمید هامون را با همین ویژگی‌ها و تناقضات، اما با بازیگری دیگر تصور کنیم، نتیجه تا این اندازه تماشایی از کار درنمی‌آمد. بخش مهمی از آنچه این شخصیت را از یک مجموعه پراکنده از بحران‌ها به انسانی زنده و فراموش‌نشدنی تبدیل می‌کند، به بازی خسرو شکیبایی برمی‌گردد. او برای ایفای نقش هامون فقط به دیالوگ‌ها و ارجاعات فلسفی فیلم تکیه نمی‌کند؛ بخش بزرگی از شخصیت را با صدا، حرکات بدن، نگاه‌ها و تغییرات ناگهانی حالاتش می‌سازد. هامون در یک لحظه می‌تواند روشنفکری جدی و غرق در اندیشه باشد و چند ثانیه بعد، به مردی عصبی، درمانده و حتی مضحک تبدیل شود. شکیبایی این تغییرات را چنان طبیعی و پرانرژی اجرا می‌کند که مرز میان وجه تراژیک و کمیک شخصیت به‌سختی قابل تشخیص می‌شود.

یکی از ویژگی‌های مهم بازی او، توانایی‌اش در نمایش آشفتگی درونی هامون بدون نیاز به توضیح دادن آن است. مکث‌ها، تکرار کلمات، تغییر لحن و حتی نوع راه رفتن و ایستادنش، همه به بخشی از جهان ذهنی شخصیت تبدیل می‌شوند. هامون گاهی آن‌قدر درگیر افکار خودش است که انگار بدنش هم نمی‌تواند با سرعت ذهنش همراه شود. شکیبایی این بی‌قراری را به شکلی اغراق‌آمیز اما کنترل‌شده به نمایش می‌گذارد؛ اغراقی که شاید در بازیگری یک شخصیت واقع‌گرا بیش از اندازه به نظر برسد، اما برای هامون دقیقاً همان چیزی است که به او هویت می‌دهد.

از طرف دیگر، شکیبایی به‌خوبی می‌داند چه زمانی باید از این انرژی فاصله بگیرد. در لحظاتی که هامون با تنهایی، ترس از دست دادن یا درماندگی خودش روبه‌رو می‌شود، بازی او به‌تدریج آرام‌تر و شکننده‌تر می‌شود. همین جابه‌جایی میان خشم و استیصال، شوخی و تلخی، اعتمادبه‌نفس و فروپاشی است که اجازه نمی‌دهد هامون به یک تیپ ثابت تبدیل شود. او هم‌زمان می‌تواند مخاطب را بخنداند، عصبی کند و به همدردی وادارد.

البته نباید نقش بیتا فرهی را هم در شکل گرفتن این جهان نادیده گرفت. مهشید در برابر هامون فقط یک شخصیت مکمل نیست؛ حضور و بازی متفاوت او، به‌خصوص در نمایش فاصله عاطفی و استقلال شخصیتی‌اش، تضادی ایجاد می‌کند که بحران هامون را ملموس‌تر می‌سازد. اگر هامون در دنیای ذهنی و آشوب درونی خودش زندگی می‌کند، مهشید انگار تلاش دارد از این جهان بیرون بیاید. همین تفاوت در بازی دو بازیگر، رابطه‌ای را شکل می‌دهد که حتی در لحظات پرتنش فیلم هم از پیچیدگی انسانی خودش فاصله نمی‌گیرد.

شاید بتوان گفت خسرو شکیبایی یکی از معدود بازیگرانی است که توانسته از یک شخصیت به‌شدت ذهنی و گاهی نامتعارف، حضوری چنین ملموس بسازد. او هامون را معقول‌تر یا منطقی‌تر نمی‌کند؛ اتفاقاً تمام آشفتگی‌ها و تناقضاتش را با تمام وجود به نمایش می‌گذارد. به همین دلیل است که حتی وقتی با رفتار هامون مخالفیم یا از تصمیم‌هایش خسته می‌شویم، باز هم تماشایش می‌کنیم. شکیبایی به شخصیتی جان داده که شاید در زندگی واقعی به‌سختی بتوان نمونه‌ای برایش پیدا کرد، اما روی پرده سینما آن‌قدر زنده است که به‌سختی می‌توان بازیگر دیگری را در جای او تصور کرد.

شاید راز ماندگاری «هامون» همین باشد؛ فیلمی که نه شخصیت اصلی‌اش را می‌توان به‌سادگی فهمید و نه می‌توان تمام تناقضاتش را در چارچوب یک روایت منسجم جا داد. حمید هامون گاهی آن‌قدر از واقعیت فاصله می‌گیرد که باور کردنش دشوار می‌شود، اما درست در همین آشفتگی، بخش‌هایی از تجربه مشترک ما را به نمایش می‌گذارد. شاید به همین دلیل است که بعد از گذشت چند دهه، هنوز هم می‌توان درباره‌اش حرف زد، با او مخالفت کرد، به او خندید یا بخشی از خودمان را در او پیدا کنیم. «هامون» شاید فیلمی درباره یک آدم عجیب باشد، اما بیش از هر چیز درباره جامعه‌ای است که هنوز تناقضاتش را با خودش حمل می‌کند.

·       تماشای رایگان سینمایی «هامون» در روبیکا